Γράφει ο Πέτρος Σαββίδης, PhD
Ακαδημαϊκός, αναλυτής γεωπολιτικής, άμυνας και ασφάλειας.
Ανακοινώθηκε στις 15 Ιανουαρίου στις Βρυξέλλες –ανήμερα της άφιξης της πρώτης υπερσύγχρονης γαλλικής φρεγάτας ΚΙΜΩΝ του ΠΝ στην Ελλάδα– η έγκριση από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή των εθνικών σχεδίων των πρώτων οκτώ κρατών-μελών που συμμετέχουν στο πρόγραμμα SAFE (Security Action for Europe), που αφορά τη διάθεση χαμηλότοκων δανείων αξίας €38 δισ., από σύνολο €150 δισ. που διατέθηκαν για το πρόγραμμα. Τα κράτη που επιλέγηκαν στην πρώτη αυτή ομάδα είναι το Βέλγιο, η Βουλγαρία, η Δανία, η Ισπανία, η Κροατία, η Κύπρος, η Πορτογαλία και η Ρουμανία. Μετά την επίσημη έγκριση της Επιτροπής, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο καλείται να υιοθετήσει την απόφαση εντός τεσσάρων εβδομάδων, με τις πρώτες πληρωμές προς τα οκτώ κράτη-μέλη να αναμένονται εντός Μαρτίου. Κατά το τρέχον έτος αναμένεται και η αξιολόγηση των προτάσεων της δεύτερης ομάδας κρατών που περιλαμβάνει 11 μέλη, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα.
Η επιτυχία της Κυπριακής Δημοκρατίας
Η επίσημη έγκριση της κυπριακής πρότασης και η συμπερίληψη της Δημοκρατίας στην πρώτη ομάδα κρατών αποτελεί, αναμφίβολα, μεγάλη επιτυχία για το Υπουργείο Άμυνας και τη Διεύθυνση Εξοπλισμών και Ανάπτυξης Αμυντικών Δυνατοτήτων, τα οποία, τους τελευταίους μήνες, εργάστηκαν σκληρά και μεθοδικά για την επιτυχή συμμετοχή της Κύπρου στο πρόγραμμα. Οι τεχνοκράτες και η διοίκηση του ΥΠΑΜ εφάρμοσαν επιμελώς όλες τις θεσμικές απαιτήσεις του σχετικού Κανονισμού και ακολούθησαν αποτελεσματικά τις χρονικές προθεσμίες. Η τελική πρόταση του ΥΠΑΜ κατατέθηκε έγκαιρα, στις 28 Νοεμβρίου 2025, πριν τη λήξη της προθεσμίας της 30ής Νοεμβρίου. Η αποδοχή της κυπριακής πρότασης, χωρίς οποιεσδήποτε παρατηρήσεις, και η απρόσκοπτη έγκριση ποσού €1.181.503.924, για αξιοποίηση εντός της πενταετίας 2026-2030, καταδεικνύει τη σοβαρότητα με την οποία το ΥΠΑΜ διαχειρίστηκε το ζήτημα, χωρίς να διατίθεται προηγούμενη εμπειρία σε τέτοιες διαδικασίες.
Παρά το γεγονός ότι το ποσό δανεισμού που θα λάβει η Κύπρος αποτελεί το 0,79% του συνόλου των €150 δισ. που διατίθενται στο πρόγραμμα, αν ληφθεί υπόψη ο πληθυσμιακός παράγοντας, η Κύπρος με εκτιμώμενο πληθυσμό 979.865 το 2025 (0,22% του συνόλου των 450.380.320 πολιτών των 27 της ΕΕ), καταλαμβάνει την έκτη θέση, αφού η σχέση του εγκριθέντος ποσού προς τον πληθυσμό (0,79:0,22) ανέρχεται σε 3,59. Σύμφωνα με την απόφαση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Κύπρο –COM(2026) 31 Final– η Ένωση θα δανείσει στη Δημοκρατία, για αμυντικούς σκοπούς, €1.181.503.924 ενώ ποσό €177.225.588,60 θα διατεθεί άμεσα, μετά την τελική έγκριση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου.
Η περιπέτεια της Ελλάδας
Παραδόξως, και παρά τις πιεστικές εξοπλιστικές ανάγκες εξαιτίας της τουρκικής απειλής, ο δρόμος που ακολούθησε η Ελλάδα στις διαδικασίες του προγράμματος δεν ήταν τόσο ομαλός. Η προκαταρκτική έγκριση του ποσού των €787.669.283 για την Ελλάδα, που ισοδυναμεί στο 0,52% του συνόλου των €150 δισ. που διατίθενται στο πρόγραμμα, θεωρείται, συγκριτικά με άλλες χώρες, πολύ περιορισμένο. Η Ελλάδα βρίσκεται στην προτελευταία (18η) θέση όσον αφορά το διατιθέμενο ποσό δανεισμού σε σύνολο 19 κρατών-μελών. Αν ληφθεί υπόψη και ο πληθυσμιακός παράγοντας, η Ελλάδα με εκτιμώμενο πληθυσμό 10.409.547 το 2025 (2,31% του συνόλου των 27) κατατάσσεται στη 17η θέση, με τη σχέση του ποσού δανεισμού έναντι του πληθυσμού (0,52:2,31) να ανέρχεται μόνο στο 0,22.
Χώρες με παρόμοιο πληθυσμό, έχουν αιτηθεί πολύ μεγαλύτερα ποσά απ’ ότι η Ελλάδα. Ενδεικτικά η Ουγγαρία με πληθυσμό 9.539.502 (2,12%) διεκδικεί ποσό €16,2 δισ. (10,81% από σύνολο €150 δισ.), το Βέλγιο με 11.900.123 (2,64%) ποσό €8,3 δισ. (5,56%), η Πορτογαλία με 10.749.635 (2,39%) ποσό €5,8 δισ. (3,89%), και η Τσεχία με 10.909.50 (2,42%) ποσό €2 δισ. (1,37%).
Η πορεία του προγράμματος SAFE στην Ελλάδα εξελίχθηκε με “περιπέτειες”. Παρά την καθορισθείσα διαδικασία την οποία ακολούθησαν όλα τα ενδιαφερόμενα κράτη-μέλη, η ελληνική κυβέρνηση εμφανίστηκε με αντιφατική στάση στο σημαντικό αυτό ζήτημα. Στην αρχή, ο ΥΕΘΑ εμφάνιζε την θέση ότι η Ελλάδα δεν ενδιαφερόταν να συμμετάσχει στο πρόγραμμα αλλά τελικά κατέθεσε στις 29 Ιουλίου 2025, ενδιαφέρον συμμετοχής με ελάχιστο ποσό €550 εκατ. και μέγιστο €1,15 δισ., όπως προνοούσαν οι διαδικασίες που ορίστηκαν από τις Βρυξέλλες και ακολούθησαν όλα τα ενδιαφερόμενα κράτη. Βάσει της ελληνικής πρότασης, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέκρινε προκαταρκτικό ποσό €787.669.283. Ακολούθως, όταν ζητήθηκε η κατάθεση ολοκληρωμένου σχεδίου, από τις 19 ενδιαφερόμενες χώρες, μέχρι τις 30 Νοεμβρίου 2025, το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας κατέθεσε στις 29 Νοεμβρίου πρόταση 25 προγραμμάτων έναντι ποσού €2,819 δισ. Η ελληνική πρόταση θα μπορούσε να απορριφθεί αλλά οι Βρυξέλλες απέστειλαν στις 5 Δεκεμβρίου αίτημα αναθεώρησης της ελληνικής πρότασης και την εκ νέου υποβολή σχεδίου στη βάση του αρχικά εγκριθέντος ποσού των €787 εκατ. Ο χειρισμός της υπόθεσης προκαλεί ιδιαίτερο προβληματισμό, για ένα άκρως σημαντικό αμυντικό πρόγραμμα της ΕΕ.
Το πρόγραμμα SAFE
Το πρόγραμμα SAFE υιοθετήθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στις 27 Μαρτίου 2025 (Κανονισμός 2025/1106) και αποσκοπεί στην παροχή δανείων στα κράτη-μέλη, για επιτάχυνση της αμυντικής ετοιμότητας της Ένωσης διαμέσου επειγόντων επενδύσεων προς υποστήριξη της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας με επίκεντρο την κάλυψη κρίσιμων κενών στις αμυντικές δυνατότητες των μελών της. Είναι ο πρώτος πυλώνας του προγράμματος ReArm Europe/Readiness 2030 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που στοχεύει στη διάθεση πέραν των €800 δισ. για αμυντικούς σκοπούς στην ΕΕ. Το SAFE αφορά την παροχή χαμηλότοκων δάνειων μακροχρόνιας αποπληρωμής στα κράτη-μέλη, συνολικού ύψους €150 δισ., με σκοπό την ανάπτυξη αμυντικών δυνατοτήτων διαμέσου της προμήθειας αμυντικών προϊόντων υψηλής προτεραιότητας, τα οποία περιλαμβάνονται σε δυο κύριες κατηγορίες.
Η πρώτη κατηγορία αφορά πυρομαχικά και πυραύλους, συστήματα πυροβολικού, συμπεριλαμβανομένων δυνατοτήτων προσβολής ακριβείας σε βάθος, δυνατότητες χερσαίας μάχης και τα συστήματα υποστήριξής τους, συμπεριλαμβανομένου του εξοπλισμού των στρατιωτών και όπλων πεζικού, μικρά drone (κλάσης 1 του ΝΑΤΟ) και σχετικά συστήματα αντι-drone, την προστασία κρίσιμων υποδομών, τον κυβερνοχώρο, και την στρατιωτική κινητικότητα συμπεριλαμβανομένης και της αντι-κινητικότητας.
Η δεύτερη κατηγορία επικεντρώνεται σε αεροπορικά και πυραυλικά αμυντικά συστήματα, τις θαλάσσιες και υποθαλάσσιες δυνατότητες, τα drone (κλάσης 2 και 3 του ΝΑΤΟ) και σχετικά συστήματα αντι-drone, στρατηγικούς παράγοντες όπως στρατηγικές αερομεταφορές, εναέριο ανεφοδιασμό, συστήματα C4ISTAR όπως και διαστημικά μέσα και υπηρεσίες, την προστασία διαστημικών δυνατοτήτων, καθώς και την τεχνική νοημοσύνη και τον ηλεκτρονικό πόλεμο.
Η διαδικασία περιελάβανε συγκεκριμένα χρονικά ορόσημα για την ταχεία εφαρμογή του προγράμματος. Συγκεκριμένα, μέχρι τις 29 Ιουλίου 2025 τα κράτη-μέλη έπρεπε να καταθέσουν τον ενδιαφέρον τους για συμμετοχή στο πρόγραμμα καθορίζοντας το μέγιστο και ελάχιστο ποσό δανεισμού. Μέχρι τις 29 Αυγούστου 2025, 19 κράτη μέλη εξέφρασαν το ενδιαφέρον τους να συμμετέχουν στο πρόγραμμα. Στις 9 Σεπτεμβρίου 2025 η Επιτροπή ενημέρωσε τα κράτη-μέλη για την προσωρινή κατανομή του τελικού ποσού δανεισμού που εγκρίθηκε για το κάθε μέλος, με καταληκτική ημερομηνία κατάθεσης των τελικών προτάσεων τις 30 Νοεμβρίου ώστε να αξιολογηθούν από την Επιτροπή προς λήψη τελικών αποφάσεων.
Από τα 27 κράτη-μέλη, τα 19 εκδήλωσαν ενδιαφέρον για συμμετοχή στο πρόγραμμα, ενώ τα υπόλοιπα οκτώ (Γερμανία, Ολλανδία, Σουηδία, Αυστρία, Ιρλανδία, Σλοβενία, Λουξεμβούργο και Μάλτα) αποφάσισαν να μην συμμετέχουν. Από τα 19 μέλη του καταθέσαν εθνικά σχέδια, την πρώτη θέση, σε επίπεδο δανεισμού, έλαβε η Πολωνία με €43,7 δισ. (29,16% από το σύνολο των €150 δισ. που διατέθηκαν), τη δεύτερη θέση η Ρουμανία με €16,6 δισ. (11,12%), την τρίτη και τέταρτη θέση η Γαλλία με €16,2 δισ. (10,81%), και την πέμπτη θέση η Ιταλία με €14,9 δισ. (9,93%). Στις δυο τελευταίες θέσεις, όσον αφορά το μέγεθος του αιτούμενου δανεισμού, βρέθηκε η Ελλάδα με €787 εκατ. (0,52%) και η Δανία με €46 εκατ. (0,03%).
Καταληκτικά σχόλια
Η κατεπείγουσα υιοθέτηση του προγράμματος ReArm Europe/Readiness 2030, μέρος του οποίου είναι και ο Κανονισμός SAFE, αντανακλά τη βαθιά –σχεδόν υπαρξιακή πλέον– ανησυχία των Βρυξελλών για την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Όχι μόνο εξαιτίας της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία αλλά και της απρόβλεπτης πορείας του διεθνούς συστήματος, που επηρεάζεται από πολλαπλούς παράγοντες, και ειδικά τον ραγδαίως εξελισσόμενο ηγεμονισμό της Κίνας στην Ασία και τον Ειρηνικό καθώς και την αντιφατική συμπεριφορά της Ουάσιγκτον υπό τον Τραμπ, που εκδηλώνεται επικίνδυνα με αυταρχικό απομονωτισμό στο εσωτερικό και επεκτατικό παρεμβατισμό στο εξωτερικό. Σήμερα η Γηραιά Ήπειρος, αντιλαμβανόμενη το στρατηγικό ρήγμα ασφαλείας στη Δύση και την αναπτυσσόμενη δυναμική στην Ανατολή, προσπαθεί απεγνωσμένα να μετατρέψει την ιδέα της στρατηγικής αυτονομίας από θεωρία σε πράξη, χωρίς την υποστήριξη της Ουάσιγκτον που για δεκαετίες θεωρούσε δεδομένη.
Πρόταση από την Κύπρο στην Ελλάδα για κοινά προγράμματα SAFE
