Γράφει ο Διδάκτωρ Διεθνών Σχέσεων του Παντείου Πανεπιστημίου Ευτύχιος Δαμηλάκης
Η μετάβαση του διαστήματος από πεδίο επιστημονικής και εμπορικής δραστηριότητας σε κρίσιμη διάσταση της εθνικής ασφάλειας μεταβάλλει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζεται η σύγχρονη άμυνα. Οι δορυφορικές επικοινωνίες, η παρατήρηση της Γης, η συλλογή πληροφοριών, η πλοήγηση και η διαστημική επίγνωση κατάστασης αποτελούν πλέον βασικές προϋποθέσεις επιχειρησιακής αποτελεσματικότητας. Για την Ελλάδα, η εξέλιξη αυτή δεν συνιστά απλώς τεχνολογική επιλογή, αλλά ζήτημα στρατηγικής αυτονομίας.
Η δημιουργία και τα εγκαίνια της Διοίκησης Επιχειρήσεων Διαστήματος της Πολεμικής Αεροπορίας, στις 9 Νοεμβρίου 2026, στην Αεροπορική Βάση Δεκέλειας, αποτελούν ουσιαστικό βήμα προς αυτή την κατεύθυνση. Η πρωτοβουλία του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας, υπό την πολιτική ευθύνη του Νίκου Δένδια, εντάσσεται στην Ατζέντα 2030 και αποτυπώνει την προσπάθεια προσαρμογής των Ενόπλων Δυνάμεων στη νέα πραγματικότητα των πολυχωρικών επιχειρήσεων. Η διασύνδεση του διαστήματος με τον κυβερνοχώρο, το ηλεκτρομαγνητικό φάσμα και τα παραδοσιακά πεδία επιχειρήσεων αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για τον τεχνολογικό μετασχηματισμό τους.
Παράλληλα, το Εθνικό Πρόγραμμα Μικροδορυφόρων, ύψους 200 εκατ. ευρώ, και το HELLAS SPACE 2.0, ύψους 350 εκατ. ευρώ, δημιουργούν τις προϋποθέσεις ανάπτυξης εθνικών υποδομών παρατήρησης, επικοινωνιών και επεξεργασίας δεδομένων. Η επιλογή της Ελλάδας ως έδρας ενός από τους δύο ευρωπαϊκούς κόμβους GOVSATCOM ενισχύει επιπλέον τη θέση της χώρας στην ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφαλών δορυφορικών επικοινωνιών.
Ωστόσο, η πραγματική πρόκληση δεν περιορίζεται στην απόκτηση δορυφόρων. Η επιχειρησιακή αξία τους εξαρτάται από την ασφαλή διασύνδεση των διαστημικών και επίγειων υποδομών, την προστασία των επικοινωνιών, την επεξεργασία και αξιοποίηση των δεδομένων και τη δυνατότητα απρόσκοπτης λειτουργίας υπό συνθήκες κρίσης. Η Ελλάδα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει εξαρτήσεις από εξωτερικούς παρόχους, ενώ χρειάζεται ισχυρότερες δυνατότητες στρατιωτικής επιτήρησης του διαστήματος, ηλεκτρονικής προστασίας και ασφαλών επικοινωνιών. Παράλληλα, απαιτείται αποτελεσματικότερος συντονισμός μεταξύ Υπουργείου Εθνικής Άμυνας, Υπουργείου Ψηφιακής Διακυβέρνησης, ερευνητικών φορέων και βιομηχανίας.
Εξίσου κρίσιμο είναι το οικονομικό και τεχνολογικό αποτύπωμα των νέων επενδύσεων. Κάθε σημαντικό αμυντικό ή διαστημικό πρόγραμμα πρέπει να δημιουργεί δυνατότητες μεταφοράς τεχνογνωσίας, ουσιαστικής συμμετοχής ελληνικών επιχειρήσεων και πανεπιστημίων, ανάπτυξης εγχώριας πνευματικής ιδιοκτησίας, εξειδικευμένης απασχόλησης και παραγωγής εξαγώγιμων τεχνολογικών προϊόντων. Η ελληνική συμμετοχή δεν πρέπει να εξαντλείται σε περιορισμένα υποκατασκευαστικά έργα, αλλά να περιλαμβάνει ουσιαστική ευθύνη στον σχεδιασμό, στην ανάπτυξη, στην ολοκλήρωση και στην υποστήριξη συστημάτων.
Η Ελλάδα οφείλει, συνεπώς, να αξιοποιήσει συστηματικά και συντονισμένα τα ευρωπαϊκά χρηματοδοτικά εργαλεία. Το European Defence Fund και το EUDIS προσφέρουν δυνατότητες συνεργατικής αμυντικής έρευνας και υποστήριξης καινοτόμων επιχειρήσεων, ενώ το European Defence Industry Programme (EDIP) δημιουργεί προϋποθέσεις κοινών προμηθειών και ενίσχυσης των ευρωπαϊκών αμυντικών αλυσίδων αξίας, συμπεριλαμβανομένων των συστημάτων C5ISR και των διαστημικών εφαρμογών. Παράλληλα, το Horizon Europe και τα προγράμματα της Ευρωπαϊκής Διαστημικής Υπηρεσίας μπορούν να υποστηρίξουν την ανάπτυξη τεχνολογιών διττής χρήσης, από την παρατήρηση της Γης και τις ασφαλείς επικοινωνίες έως την ανθεκτική πλοήγηση και την προστασία κρίσιμων υποδομών. Ιδιαίτερη σημασία έχει η ενεργός ελληνική συμμετοχή στο EDIP SPACE και η συγκρότηση ανταγωνιστικών ευρωπαϊκών κοινοπραξιών.
Το ζητούμενο, ωστόσο, είναι να συνδεθούν οι αμυντικές ανάγκες με τη χρηματοδότηση, την έρευνα, τη βιομηχανική παραγωγή. Η χρηματοδότηση ενός ερευνητικού έργου ή η επιτυχής κατασκευή ενός πρωτοτύπου δεν εγγυώνται από μόνες τους την ανάπτυξη επιχειρησιακής ικανότητας. Χρειάζονται συνέχεια χρηματοδότησης, εθνικές δεσμεύσεις προμηθειών, κατάλληλες υποδομές δοκιμών και πιστοποίησης, προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας και εξασφαλισμένη ζήτηση για τα προϊόντα που αναπτύσσονται.
Η πολιτική επιδίωξη πρέπει επομένως να είναι συγκεκριμένη και μετρήσιμη: περισσότερη ελληνική τεχνογνωσία, ουσιαστική βιομηχανική συμμετοχή, πρόσβαση σε ευρωπαϊκές αλυσίδες αξίας και σταδιακή μείωση των κρίσιμων τεχνολογικών εξαρτήσεων.
Η αμυντική και τεχνολογική αυτονομία δεν μετριέται μόνο με όσα αποκτά μια χώρα, αλλά και με όσα μαθαίνει να σχεδιάζει, να αναπτύσσει, να παράγει και να διατηρεί η ίδια. Η πρόκληση για την Ελλάδα είναι να μετατρέψει τη σημερινή επενδυτική και θεσμική κινητικότητα σε διατηρήσιμη εθνική ικανότητα, ώστε η ενίσχυση της αποτρεπτικής ισχύος να συμβαδίζει με την ανάπτυξη μιας ανταγωνιστικής ελληνικής τεχνολογικής και βιομηχανικής βάσης.
*Ο Δρ. Ευτύχιος Δαμηλάκης είναι Διδάκτωρ Διεθνών Σχέσεων του Παντείου Πανεπιστημίου. Το ερευνητικό του έργο επικεντρώνεται στην ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία και στην αμυντική πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
