Πολιτική Εθνικής Άμυνας στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου (1923-1940)

Συγγραφείς: Κωνσταντίνος Δ. Βλάσσης, Νικόλαος Ι. Σταματόπουλος
Έκδοση: Εκδόσεις ΔΟΥΡΕΙΟΣ ΙΠΠΟΣ @ 2026, τηλ.: 6937937539, e-mail: doureios@doureios.com
ISBN: 978-618-80031-9-4
Διαστάσεις: 17 x 24 εκ.
Σελίδες: 640

Το παρόν έργο του Κωνσταντίνου Δ. Βλάσση και του Νικολάου Ι. Σταματόπουλου, αποτελεί προϊόν μακροχρόνιας ερευνητικής και συγγραφικής συνεργασίας με βάση αδημοσίευτο, σε μεγάλο βαθμό, αρχειακό υλικό και αποκαλύπτει πτυχές της πολεμικής προετοιμασίας της Ελλάδας κατά την περίοδο 1923-1940, οι οποίες δεν έχουν αναλυθεί επαρκώς στην υφιστάμενη βιβλιογραφία.

Σε αυτό το πλαίσιο, η συγκεκριμένη μελέτη ανατρέπει καθιερωμένες θεωρίες ή απόψεις σε σχέση με ορισμένες διαστάσεις τόσο σε πολιτικό όσο και στρατιωτικό επίπεδο. Δίδει έτσι νέα διάσταση στα ιστορικά γεγονότα της εποχής, σε σχέση με την εικόνα που γνωρίζαμε έως σήμερα.

Παρουσιάζεται εκτενώς η εντατική και, σε μεγάλο βαθμό, μυστική προσπάθεια επανεξοπλισμού του Ελληνικού Στρατού μετά την Μικρασιατική Καταστροφή, την περίοδο 1923-1926, καθώς και οι αντίστοιχες εξελίξεις στο Ναυτικό και την Αεροπορία. Όλες αυτές οι εξελίξεις, παρουσιάζονται μέσα από το πρίσμα της γενικότερης Πολιτικής Εθνικής Άμυνας της χώρας, όπως αυτή διαμορφώθηκε στο πολύπλοκο γεωπολιτικό περιβάλλον του Μεσοπολέμου.

Αναλύονται οι αιτίες και οι συνέπειες της αναστολής της υλοποίησης του επανεφοδιαστικού προγράμματος κατά την περίοδο 1927-1934 και οι διαφωνίες που εκφράσθησαν τόσο από τον στρατιωτικό, όσο και μέρος του πολιτικού κόσμου.

Παρατίθενται συζητήσεις εντός του Κοινοβουλίου, πρακτικά συνεδριάσεων του Συμβουλίου Πολιτικών Αρχηγών, το ζήτημα του Ναυτικού Προγράμματος επί Βενιζέλου, οι αντιδράσεις της στρατιωτικής και ναυτικής ηγεσίας στις περικοπές, συνεδριάσεις του Ανωτάτου Ναυτικού Συμβουλίου και πρακτικά συνεδριάσεων υπηρεσιακών οργάνων, προς παροχή γνωμάτευσης ή λήψη αποφάσεων.

Προβάλλεται η καταλυτική σημασία της ιταλοαιθιοπικής κρίσης που εκδηλώθηκε στα τέλη του 1934, στην αφύπνιση και κινητοποίηση του πολιτικοστρατιωτικού κόσμου στην Ελλάδα και στην αναγνώριση τόσο της ιταλικής απειλής. Η κρίση αυτή, επέδρασσε επίσης καθοριστικά και στον καθορισμό της στάσης που υιοθέτησε η Ελλάδα στην αναδυόμενη διεθνή κρίση που οδήγησε στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Εξετάζεται λεπτομερώς ο καίριος ρόλος των εμπορικών εξαγωγών καπνού προς την Γερμανία και άλλες χώρες, στην προσπάθεια εξεύρεσης χρηματοδότησης του εξοπλιστικού προγράμματος 1935-1940.

Περιγράφεται η συνέχιση της υλοποίησης του προγράμματος πολεμικής προετοιμασίας της Ελλάδας κατά την περίοδο 1935-1940, με έμφαση στις προκλήσεις που είτε αντιμετωπίστηκαν, είτε τελικά διατήρησαν υφιστάμενους περιορισμούς στις επιχειρησιακές δυνατότητες των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων.

Σκιαγραφείται η εξέλιξη των θεσμών χάραξης της Πολιτικής Εθνικής Άμυνας και της εξοπλιστικής πολιτικής κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου.

Τα εκτενέστατα παραρτήματα που συμπληρώνουν το έργο, περιλαμβάνουν πληθώρα σχετικών εγγράφων της εποχής, χωρίς περικοπές. Αυτά, επιτρέπουν στον αναγνώστη να αξιολογήσει ο ίδιος τόσο την αξιοπιστία των πορισμάτων της έρευνας των συγγραφέων, όσο και τις ενέργειες και απόψεις των διαμορφωτών της ελληνικής Πολιτικής Εθνικής Άμυνας και της εξοπλιστικής πολιτικής κατά την περίοδο 1923-1940.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α΄

Η εξοπλιστική πολιτική μετά την Μικρασιατική Καταστροφή (1923–1934)

1. Εισαγωγικά

1.1 Συνοπτική παρουσίαση του εσωτερικού πολιτικού κλίματος στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου

1.2 Σχέσεις πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας κατά την διαμόρφωση της Πολιτικής Εθνικής Άμυνας και εξοπλισμών

2. Η εξοπλιστική προσπάθεια 1923–1926

2.1. Εξασφάλιση δημοσιονομικών πόρων

2.2. Οργανισμός Στρατού και θητεία κληρωτών

2.2.1. Σχέδιο Οργανισμού του Στρατού, επί Α/ΓΕΣ Πέτρου Κλάδου (1924)

2.2.2. Σχέδιο Οργανισμού του Στρατού, επί Υ/ΓΕΣ Δημήτριου Καθενιώτη (1924)

2.2.3. Ο δεύτερος προτεινόμενος Οργανισμός Καθενιώτη και η μονοετής θητεία (1925)

2.2.4. Ο Οργανισμός Πάγκαλου (1925–1926)

2.3. Προμήθειες 1923–1925

2.3.1. Ο Στρατός

2.3.2. Το Ναυτικό

2.3.3. Η Αεροπορία

2.4. Η εξοπλιστική πολιτική από το καθεστώς Πάγκαλου

2.5. Προβλήματα χρηματοδότησης (1925–1926)

3. Οι περικοπές των δαπανών του Υπουργείου Στρατιωτικών επί Οικουμενικής Κυβέρνησης Ζαΐμη (1926–1928)
4. Διακυβέρνηση Βενιζέλου (1928–1932)

4.1. Οι νέες βάσεις της στρατιωτικής πολιτικής και οι προκλήσεις της

4.2. Η πρώτη κρίση στις σχέσεις με τους στρατιωτικούς: Ο Οργανισμός Στρατού 1929 και το Ταμείο Εθνικής Αμύνης

4.3. Η δεύτερη κρίση: Το άρθρο Μαζαράκη και η συζήτηση στην Βουλή

4.4. Στρατός

4.5. Ναυτικό

4.5.1. Η φιλοσοφία των οικονομιών

4.5.2. Τα σχέδια του ΓΕΝ

4.5.3. Η κρίσιμη καμπή

4.5.4. Κοινοβουλευτικός έλεγχος και πολιτική συναίνεση

4.5.5. Επακόλουθα

4.6. Αεροπορία

4.7. ΚτΕ και προσπάθειες αφοπλισμού

4.8. Προσπάθειες αιτιολόγησης της περιοριστικής πολιτικής

4.9. Απολογισμός

5. Σχέδια Επιστρατεύσεως
6. Συνέχιση της περιοριστικής πολιτικής από την κυβέρνηση Τσαλδάρη

6.1. Οργανισμός Στρατού

6.2. Προσπάθειες εξεύρεσης πόρων

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β΄

Χάραξη Πολιτικής Εθνικής Άμυνας εξ αφορμής της Ιταλοαιθιοπικής κρίσης

7. Θεσμική οργάνωση της διαμόρφωσης Πολιτικής Εθνικής Άμυνας

7.1. Ανώτατο Μικτό Επιτελείο (1910–1911)

7.2. Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Αμύνης (1925–1935)

7.3. Ανώτατο Πολεμικό Συμβούλιο (1935)

7.4. Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Αμύνης και Ανώτατο Πολεμικό Συμβούλιο (1936–1940)

7.5. Συμβούλιο Πολιτικών Αρχηγών

8. Πορεία προς την κρίση

8.1. Το διεθνές περιβάλλον

8.2. Νοτιοανατολική Ευρώπη: ανταγωνισμοί και συνεργασία

8.2.1. Το μεταπολεμικό status quo

8.2.2. Προσπάθειες βελτίωσης των σχέσεων με τους γείτονες

8.2.3. Το Βαλκανικό Σύμφωνο

8.2.4. Αξιολόγηση απειλών πριν και μετά από το Βαλκανικό Σύμφωνο

8.3. Μελέτες ΓΕΣ

8.3.1. Μελέτη Αντισυνταγματάρχη Στεριόπουλου (Φεβρουάριος 1934)

8.3.2. Μελέτη Α/ΓΕΣ Αντιστράτηγου Καθενιώτη (Μάιος 1934)

8.3.3. Μελέτη Ταγματάρχη Γρηγορόπουλου (Νοέμβριος 1934)

8.3.4. Μελέτες για την Αλβανία

9. Εξελίξεις στην εξοπλιστική πολιτική το α΄ 6μηνο του 1935

9.1. Συμβούλιο Πολιτικών Αρχηγών Ιανουαρίου 1935

9.2. Διεθνείς αντιδράσεις

9.3. Αποφάσεις ΑΠΣ και ΑΣΕΑ

10. Η ιταλοαιθιοπική κρίση

10.1. Από την κρίση στον πόλεμο

10.2. Η συμμετοχή της Ελλάδας στις κυρώσεις και ο κίνδυνος εμπλοκής

11. Μελέτες της Επιτροπής Μελετών ως προς την εμπλοκή της Ελλάδος σε ενδεχόμενη αγγλοϊταλική σύρραξη απορρέουσα από τον Ιταλοαιθιοπικό Πόλεμο

11.1. Μελέτη της 8^ης Οκτωβρίου 1935

11.2. Μελέτη της 20^ής Ιανουαρίου 1936

11.3. Μελέτη Μαΐου 1936

12. Τα μέτρα των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων

12.1. Σύσκεψη υπουργών προς έγκριση Εκτάκτων Πιστώσεων

12.2. Ενέργειες του ΓΕΣ

12.2.1. Μερικό Σχέδιο Επιστρατεύσεως 1930

12.2.2. Το Σχέδιο Επιχειρήσεων Σ.Σ.Ε.

12.2.3. Σύγκριση του πλήρους και του Μερικού Σχεδίου Επιστρατεύσεως 1930

12.2.4. Αύξηση της θητείας

12.2.5. Έναρξη μελετών για την οχύρωση

12.2.6. Θεσμικό πλαίσιο για την αντιαεροπορική άμυνα

12.2.7. Επισκευές και προμήθειες υλικού

12.3. Ενέργειες του Υπουργείου Ναυτικών και του ΓΕΝ

12.4. Ενέργειες για την Αεροπορία

13. Η νέα Πολιτική Εθνικής Άμυνας

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ΄

Πολιτική εξεύρεσης χρηματοδότησης των εξοπλισμών

Η διέξοδος του Clearing και η σπουδαιότητα της ελληνικής καπνικής παραγωγής

14. Η διάσταση του συναλλάγματος

14.1. Οικονομία και συναλλαγματική κατάσταση

14.2. Εμπόριο και εξαγωγές ελληνικών καπνών

15. Ο γερμανικός παράγοντας

15.1. Εξαγωγικό εμπόριο με την Γερμανία

15.2. Η κινητοποιηθείσα γερμανική πολεμική βιομηχανία

15.3. Ο καταλύτης του αποθέματος Clearing

15.4. Συνεργασία στρατιωτικών και οικονομικών παραγόντων

15.5. Προς την τελική διευθέτηση

15.6. Τελευταία εμπόδια

15.7. Πολιτικές τριβές και υπηρεσιακές προστριβές

15.8. Το παράθυρο ευκαιρίας κλείνει

16. Ο Ισπανικός Εμφύλιος ως ευκαιρία
17. Η αγγλογαλλική εμπλοκή

17.1. Διαπραγματεύσεις με την Γαλλία για την αγορά πολεμικού υλικού

17.2. Οι ανασταλτικοί παράγοντες προώθησης των ελληνικών καπνών στην Μεγ.  Βρετανία προς απόκτηση αγγλικού πολεμικού υλικού

17.3. Ελληνική στροφή προς καπνά Virginia

17.4. Προγραμματισμός στην Αγγλία

17.5. Εμπλοκή της Αγγλίας

17.6. Τελευταίες αγωνιώδεις προσπάθειες

17.7. Η οπτική της Αγγλίας

17.8. Αποτίμηση αγγλογαλλικών προτεραιοτήτων

18. Εξεύρεση χρηματοδότησης από εγχώριους πόρους

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ΄

Υλοποίηση εφοδιαστικών προγραμμάτων (1934–1940)

19. 1934–1936

19.1. Στρατός

19.1.1. Εκθέσεις Προόδου

19.1.2. Η Επιμελητεία

19.1.3. Έναρξη εξοπλιστικού

19.1.4. Η «Γραμμή Μεταξά»

19.2. Ναυτικό

19.2.1. Ναυτικό Πρόγραμμα

19.2.2. Διαγωνισμός αντιτορπιλλικών

19.2.3. Παρεμβολή αγγλοϊταλικής κρίσης

19.2.4. Νέος διαγωνισμός αντιτορπιλλικών

19.2.5. Αναθεώρηση Ναυτικού Προγράμματος

19.2.6. Ναυτικά Παρατηρητήρια και Οχυρά

19.3. Αεροπορία

19.3.1. Το πρόγραμμα του 1935

19.3.2. Νέο αεροπορικό υλικό

20. 1937–1938

20.1. Στρατός

20.1.1. Υπόμνημα 1936

20.1.2. Υπόμνημα 1937

20.1.3. Υπόμνημα 1938

20.1.4. Γυμνάσια – ασκήσεις

20.2. Ναυτικό

20.2.1. Επανακαθορισμός προτεραιοτήτων

20.2.2. Υποβρύχια

20.2.3. Ναυτικά Οχυρά

20.3. Αεροπορία

20.3.1. Δυσχέρειες υλοποίησης

20.3.2. Προώθηση προγραμμάτων

21. 1939–1940

21.1. Στρατός

21.1.1. Αναθεωρήσεις Σχεδίων Επιστρατεύσεων

21.1.2. Αγγλογαλλική βοήθεια

21.1.3. Οχύρωση

21.2. Ναυτικό

21.2.1. Η ιδέα για καταδρομικό μάχης

21.2.2. Τορπιλλάκατοι

21.2.3. Ναυτικά Οχυρά

21.2.4. Αγγλική βοήθεια

21.2.5. Παραμονές πολέμου

21.3. Αεροπορία

21.3.1. Αγγλικό υλικό

21.3.2. Δυσχέρειες παραλαβής

22. Επιτελική εργασία
23. Μεταγενέστερη άστοχη κριτική

ΚΕΦΑΛΑΙΟ E΄

Συμπεράσματα

24. Θεσμική οργάνωση της διαμόρφωσης Πολιτικής Εθνικής Άμυνας
25. Αξιολόγηση απειλών
26. Ανεξαρτησία εξωτερικής πολιτικής και πολιτική συμμαχιών
27. Αξιολόγηση περιορισμών πιθανής συνδρομής συμμάχων
28. Επίδραση Πολιτικής Εθνικής Άμυνας στην εξοπλιστική πολιτική
29. Αξιολόγηση ζητημάτων υποδομών ως προϋποθέσεων για την πολιτική συμμαχιών της Ελλάδα
30. Η σημασία της πολιτικής συναίνεσης ως υποστηρικτικού παράγοντα στην Πολιτική Εθνικής Άμυνας
31. Η σημασία της συνεργασίας της πολιτικής και της στρατιωτικής ηγεσίας κατά την χάραξη της εξοπλιστικής πολιτικής
32. Επίκαιρη και ικανή Χρηματοδότηση εξοπλισμών
33. Χρονοδιάγραμμα
34. Παραχθέν αποτέλεσμα της εξοπλιστικής προσπάθειας 1935-1940